Pafta Makinesi ve Diş Açma Aletleri

Diş açma, boru ucuna vidalı bağlantı dişini kesme işidir ve tesisatta sızdırmazlığın kaynağı bu dişin doğru açılmasıdır. Boru dişi koniktir; bağlantı sıkıldıkça diş yanakları birbirine baskı yapar ve sızdırmazlık mekanik olarak kurulur. Bu yüzden diş standardı, diş boyu ve kullanılan yağ, işin sonucunu doğrudan belirler. Kataloğumuzda manuel el tipi ve elektrikli tezgah tipi pafta makineleri, 1/8 inçten 4 inçe kadar pafta kafaları ve taraklar, sağ ve sol diş seçenekleri, paslanmaz çelik için HSS taraklar ve diş açma yağları bulunuyor.

Önce standart: BSPT ve NPT birbirinin yerine geçmez

Boru dişinde iki yaygın standart vardır ve kataloğumuzdaki taraklar bu ikisine göre ayrı ayrı listelenir. Avrupa ve Türkiye tesisatında yaygın olan BSPT, diş yanak açısı 55 derece olan İngiliz konik boru dişidir. NPT ise Amerikan standardıdır ve yanak açısı 60 derecedir. Çoğu ölçüde diş adımları da farklıdır.

Bu iki standart görsel olarak birbirine çok benzer, ancak birleştirildiklerinde diş yanakları tam oturmaz. Bağlantı ilk bakışta sıkılmış görünür, basınç altında ise sızdırır ve sızdırmazlık macunuyla kapatılmaya çalışıldıkça sorun büyür. Tarak alırken ürün adındaki BSPT veya NPT ibaresine bakmak, çap kadar önemlidir.

Kataloğumuzda ayrıca sağ ve sol diş taraklar ayrı ürünler olarak yer alır. Sol diş, gevşemesi istenmeyen veya iki yönden sıkılan özel bağlantılarda kullanılır; standart tesisatta sağ diş geçerlidir.

Pafta kafası, tarak ve makine ilişkisi

Sistem üç parçadan oluşur. Tarak, dişi kesen değişebilir bıçaktır. Pafta kafası, tarakları tutan ve boruya merkezleyen gövdedir. Makine ise kafayı döndüren veya boruyu döndüren güç kaynağıdır.

Buradaki en kritik nokta uyumdur: taraklar yalnızca kendi kafa serisine, kafalar yalnızca kendi makine serisine takılır. Farklı serilerin parçaları birbirine benzese de merkezleme geometrisi tutmaz ve diş eğri çıkar. Makine seçilirken çalışılacak çap aralığının tarak setleri de birlikte planlanmalıdır; kataloğumuzda taraklar çap aralığı bazında ayrı ürünlerdir.

Tarak malzemesi ve paslanmaz çelik

Standart siyah ve galvaniz borularda alaşımlı çelik taraklar yeterlidir. Paslanmaz çelik ise farklı davranır: kesme sırasında yüzeyi sertleşir ve tarak, kestikçe daha sert bir malzemeyle karşılaşır. Bu koşulda alaşımlı tarak hızla körelir.

Paslanmaz için HSS taraklar kullanılır; kataloğumuzda bu taraklar HSS ibaresiyle listelenir. Paslanmazda ayrıca devir düşürülür ve bol yağ kullanılır. Aynı tarağı hem siyah boruda hem paslanmazda kullanmak, tarağın ömrünü belirgin biçimde kısaltır; mümkünse ayrı takım tutulur.

Diş açma yağı neden gerekir

Diş açma yağı, motor yağı veya genel amaçlı yağla aynı iş değildir. Görevi soğutmanın yanında, kesme yüzeyinde basınç altında dayanan bir film oluşturmaktır. Bu film olmadan tarak malzemeyi kesmek yerine yırtar; diş yanakları pürüzlü çıkar, sızdırmazlık bozulur ve tarak çabuk körelir.

Yağ, kesme başladıktan sonra değil, kesmeden önce ve kesim boyunca sürekli verilmelidir. Elektrikli tezgah tipi makinelerde pompa bunu kendiliğinden yapar; pompanın çıkışının tıkalı olmadığı ve yağın temiz olduğu kontrol edilmelidir. Talaşla dolmuş yağ, film oluşturma özelliğini kaybeder.

Diş boyu: kısa da uzun da sorun çıkarır

Konik boru dişinde bağlantının gücü, tam olarak açılmış diş boyuna bağlıdır. Kısa açılmış diş, fittinge yeterli sayıda tam diş sokamaz; bağlantı elle sıkı gelse bile basınç altında zayıftır. Uzun açılmış diş ise fittingin içine gereğinden fazla girer, boru fittingin dibine dayanır ve sıkma kuvveti dişleri sıkıştırmak yerine gövdeyi zorlar; bu durum özellikle dökme fittinglerde çatlamaya yol açar.

Pratik ölçü, açılan dişin boyunun ilgili çap için standart değerde olmasıdır ve pafta kafaları bu boyu kendiliğinden verecek şekilde ayarlanır. Elle kontrol yöntemi ise şudur: fitting elle çevrilerek takıldığında birkaç tam diş dönmeli, sonrasında anahtarla sıkma payı kalmalıdır.

Boru ucu hazırlığı ve sık yapılan hatalar

Diş açmadan önce borunun ucu eksene dik kesilmiş ve içten raybalanmış olmalıdır. Eğri kesilmiş bir uçta tarak boruya kademeli girer; diş bir tarafta derin, diğer tarafta yüzeysel çıkar. İç çapak ise hem akışı daraltır hem tarağın merkezlenmesini bozar.

İkinci sık hata, boruyu mengeneye yetersiz sıkmaktır. Kesme sırasında boru dönerse diş bozulur ve tarak zorlanır. Üçüncüsü, körelmiş tarakla devam etmektir: tarak köreldiğinde diş yüzeyi parlak değil mat ve pürüzlü çıkar, kesme kuvveti artar. Bu noktadan sonra zorlamak hem tarağı hem kafayı hasara götürür.

Diş açıldıktan sonra talaş ve yağ artığı temizlenir. Sızdırmazlık için keten veya teflon bant kullanılırken bandın sarım yönü, fittingin sıkılma yönüyle aynı olmalıdır; ters sarılan bant sıkma sırasında toplanır ve dişten sıyrılır.

Manuel mi, elektrikli mi

Manuel el tipi pafta, cırcır mekanizmasıyla çalışır ve enerji gerektirmez; şantiyede, dar alanda ve ara sıra diş açılan işlerde doğru tercihtir. Sınırı çaptır: 2 inç üzerinde gereken kuvvet elle uygulanabilir olmaktan çıkar.

Elektrikli tezgah tipi makinelerde boru döner, kafa sabittir. Seri işte hız farkı büyüktür ve diş kalitesi daha tutarlıdır; ayrıca çoğu modelde kesme ve raybalama üniteleri de bulunur, böylece kesme, raybalama ve diş açma tek düzenekte yapılır. Atölyede ve günde birkaç düzineden fazla diş açılan işlerde bu makineler yatırımı hızla geri verir.

Sıkça sorulan sorular

BSPT tarakla NPT diş açılır mı?

Açılmaz. BSPT diş yanak açısı 55, NPT ise 60 derecedir ve çoğu ölçüde diş adımları da farklıdır. Karıştırıldığında bağlantı sıkılmış görünür ama basınç altında sızdırır. Tarak alırken ürün adındaki BSPT veya NPT ibaresine bakmak gerekir.

Taraklar her pafta kafasına takılır mı?

Hayır. Taraklar yalnızca kendi kafa serisine, kafalar da yalnızca kendi makine serisine uyar. Farklı serilerin parçaları benzer görünse de merkezleme geometrisi tutmaz ve diş eğri çıkar.

Diş açma yağı yerine motor yağı kullanabilir miyim?

Kullanılmamalıdır. Diş açma yağının görevi yalnızca soğutmak değil, kesme yüzeyinde basınç altında dayanan bir film oluşturmaktır. Bu film olmadan tarak malzemeyi keserken yırtar; diş yanakları pürüzlü çıkar ve tarak çabuk körelir.

Paslanmaz boruya diş açarken ne değişir?

Paslanmaz çelik kesme sırasında yüzeyinden sertleşir. HSS tarak kullanmak, devri düşürmek ve bol yağ vermek gerekir. Standart alaşımlı tarak paslanmazda hızla körelir; mümkünse paslanmaz için ayrı takım tutulur.

Diş ne kadar uzun açılmalı?

Çapa göre belirlenen standart boyda. Kısa diş fittinge yeterli tam diş sokamaz ve bağlantı zayıf kalır; uzun diş boruyu fittingin dibine dayar ve sıkma kuvveti gövdeyi zorlar, dökme fittinglerde çatlatabilir. Fitting elle takıldığında birkaç tam diş dönmeli, sonrasında anahtarla sıkma payı kalmalıdır.

Diş neden eğri çıkıyor?

En yaygın sebep boru ucunun eksene dik kesilmemiş olmasıdır; tarak boruya kademeli girer ve diş bir tarafta derin çıkar. İç çapak da merkezlemeyi bozar. Kesimden sonra ucun raybalanması ve borunun mengeneye tam sıkılması gerekir.

Tarağın köreldiğini nasıl anlarım?

Diş yüzeyi parlak değil mat ve pürüzlü çıkmaya başlar, kesme kuvveti belirgin biçimde artar ve makine zorlanır. Bu noktadan sonra devam etmek hem tarağı hem pafta kafasını hasara götürür.

Manuel pafta hangi çapa kadar yeterli?

Pratikte 2 inçe kadar. Bu çapın üzerinde gereken kuvvet elle uygulanabilir olmaktan çıkar ve elektrikli tezgah tipi makineye geçmek gerekir. Ara sıra diş açılan şantiye işlerinde manuel pafta, seri işte elektrikli makine doğrudur.