Boru Bükme Makinesi ve Aletleri

Boru bükme, bir tesisat hattında dirsek kullanmak yerine borunun kendisini şekillendirme işidir. Her dirsek bir ek yeri, her ek yeri olası bir kaçak noktası ve ek bir basınç kaybı demektir; bükülmüş bir dönüş ise hattı kesintisiz bırakır. Kataloğumuzda bakır boru için yay tipi ve kollu bükücüler, çelik ve tesisat borusu için elle ve elektrikle çalışan hidrolik bükme makineleri, 3/8 inçten 4 inçe kadar bükme kalıpları ve yedek parçalar bulunuyor.

Üç bükme yöntemi ve hangi işte kullanıldıkları

Boru bükme aletleri, boruyu ezilmeden döndürmeyi üç farklı yolla çözer. Aralarındaki seçim çapa, malzemeye ve yapılacak büküm sayısına göre yapılır.

Yay tipi bükücü en basit çözümdür: boruya geçirilen yay, büküm sırasında kesitin içeri çökmesini engeller. Ucuzdur ve taşınması kolaydır, ancak açı tamamen kullanıcının elindedir. Kollu bükücüde boru sabit bir kalıp üzerinde döner ve gövde üzerindeki açı skalası tekrarlanabilir sonuç verir. Hidrolik makineler ise elle uygulanamayacak kuvveti sağlar; kalın etli çelik boruda tek seçenek budur.

Bükme yarıçapı: ezilmenin asıl sebebi

Bir boru büküldüğünde dış tarafı uzar ve incelir, iç tarafı ise kısalır ve kırışmaya zorlanır. Bu iki etkinin şiddetini belirleyen tek şey, bükme yarıçapının boru çapına oranıdır. Yarıçap küçüldükçe dış yüzeydeki incelme ve iç yüzeydeki buruşma hızla artar; belirli bir noktadan sonra kesit ovalleşir ve boru işlevini kaybeder.

Bu yüzden bükme kalıpları belirli bir yarıçapa göre üretilir ve o çaptan başka boruya uymaz. Kalıp boruya birebir oturmadığında yük dar bir hat üzerinde toplanır; sonuç, tam olarak kaçınılmak istenen ezilmedir. Kataloğumuzda kalıplar çap bazında ayrı ürün olarak listelenir; makineyle birlikte, çalışılacak çapların kalıbını da almak gerekir.

Bakır boruda sertlik durumu

Bakır boru iki halde bulunur ve bu, bükülüp bükülemeyeceğini doğrudan belirler. Rulo halinde satılan tavlı bakır yumuşaktır ve uygun aletle rahat bükülür; klima ve gaz hatlarında kullanılan budur. Boy halinde satılan sert bakır ise çekme sırasında sertleşmiştir, bükülmeye zorlandığında kırışır veya çatlar.

Sert bakırı bükmek gerekiyorsa iki yol vardır: büküm bölgesini tavlayıp yumuşatmak ya da bükmeyi bırakıp fitting kullanmak. Tavlama, bakırı ısıtıp soğutmayı gerektirir ve yerinde yapılması her zaman pratik değildir. Tesisat işlerinde sert bakır hatlarda dirsek kullanmak yaygın ve doğru tercihtir.

Geri yaylanma ve açı tutturmak

Bükme kuvveti kaldırıldığında boru bir miktar geri açılır. Buna geri yaylanma denir ve malzeme sertleştikçe artar: tavlı bakırda birkaç derece, çelik boruda belirgin biçimde daha fazladır. Hedef açıyı tutturmanın yolu, bu payı önceden hesaba katarak biraz fazla bükmektir.

Pratik yöntem şudur: aynı boru ve aynı kalıpla ilk bükümü bir artık parçada yapıp geri açılma miktarını ölçmek, sonraki bükümlerde bu payı eklemek. Yay tipi bükücüde ayrıca bir ayrıntı vardır; yayı çıkarmak için boruyu bir-iki derece geri bükmek ve yayı döndürerek çekmek gerekir, doğrudan zorlamak yayı boruda sıkıştırır.

Hidrolik makinelerde ayak düzeni ve güvenlik

Hidrolik bükme makinelerinde boru, iki ayak arasında desteklenir ve kalıp ortadan iterek bükümü oluşturur. Ayakların açıklığı bükme yarıçapını etkiler: açıklık arttıkça yarıçap büyür, büküm yumuşar. Ayaklar simetrik yerleştirilmediğinde büküm bir tarafa kayar ve boru kalıptan çıkmaya zorlanır.

Güvenlik açısından iki nokta önemlidir. Birincisi, pistonun tam strok sonunda zorlanmamasıdır; kuvvet artık büküme değil makinenin gövdesine biner. İkincisi, büküm sırasında borunun serbest ucunun geniş bir yay çizerek hareket etmesidir; makinenin çevresinde bu alanın boş tutulması gerekir. Hidrolik yağ seviyesi ve tahliye vanasının tam kapanması da her kullanım öncesi bakılacak noktalardır.

Bükümden önce ve sonra kontrol edilecekler

Bükümden önce borunun temiz ve çapaksız olması gerekir. Kesme sırasında oluşan iç çapak, büküm sırasında gerilme yığılması yaratır ve çatlak başlangıcı olur; boru kesildikten sonra raybalanmalıdır. İkinci kontrol, borunun kaynak dikişinin konumudur: dikişli boruda dikiş, büküm düzleminin yan tarafına gelecek şekilde çevrilir, dış yüze veya iç yüze gelmemelidir.

Bükümden sonra kesitin yuvarlaklığına ve iç yüzeydeki kırışma miktarına bakılır. Hafif bir ovalleşme çoğu tesisat uygulamasında kabul edilir; belirgin çökme veya kırışma varsa parça kullanılmaz. Bakır ve ince etli borularda büküm bölgesinde el ile hissedilen bir incelme varsa, o bölge basınç altında zayıf noktadır.

Kalıp ve yedek parça uyumu

Bükme makinelerinde asıl yatırım makineye değil, kalıp setine yapılır. Bir makine yalnızca kendi kalıp serisiyle çalışır ve her çap için ayrı kalıp gerekir. Kataloğumuzda hem inç bazlı çelik boru kalıpları hem milimetre bazlı tesisat borusu kalıpları ayrı ayrı listelenir; ince etli tesisat borusu için üretilmiş kalıplar, aynı dış çaptaki kalın etli çelik boruya uygun değildir.

Yedek parçalarda en sık yenilenenler ayak pimleri, kollar ve hidrolik keçelerdir. Kollu bükücülerde ise kalıbın boru oturma kanalındaki aşınma zamanla ezilmeye yol açar; kanal yüzeyi parlaklığını kaybedip çizilmişse kalıp değiştirilmelidir.

Sıkça sorulan sorular

Boru neden dirsek yerine bükülür?

Her dirsek bir ek yeridir; ek yeri hem olası bir kaçak noktası hem ek bir basınç kaybıdır. Bükülmüş dönüş hattı kesintisiz bırakır, akış direncini azaltır ve montaj süresini kısaltır. Sert bakır gibi bükülemeyen malzemelerde ise dirsek doğru tercihtir.

Büküm sırasında boru neden eziliyor?

En yaygın sebep, bükme yarıçapının boru çapına göre çok küçük olmasıdır. İkinci sebep, kalıbın boruya birebir uymamasıdır; yanlış kalıpta yük dar bir hat üzerinde toplanır. Yay tipi bükücüde ise yayın boru çapına tam oturmaması aynı sonucu verir.

Sert bakır boru bükülür mü?

Zorlanmamalıdır; kırışır veya çatlar. Rulo halindeki tavlı bakır bükülmeye uygundur. Sert bakırı bükmek gerekiyorsa büküm bölgesi tavlanarak yumuşatılmalı, bu pratik değilse fitting kullanılmalıdır.

Bükümden sonra açı neden tutmuyor?

Kuvvet kaldırıldığında boru bir miktar geri açılır. Bu pay malzeme sertleştikçe büyür. Hedef açının biraz üzerine bükmek gerekir; doğru payı bulmanın yolu aynı boru ve kalıpla bir artık parçada deneme bükümü yapmaktır.

Bir makine bütün çapları büker mi?

Hayır. Her çap için ayrı bükme kalıbı gerekir ve kalıplar makinenin kendi serisine aittir. Makine alırken çalışılacak çapların kalıplarının da alınması gerekir; kataloğumuzda kalıplar ayrı ürün olarak listelenir.

Yay tipi bükücü ile kollu bükücü arasındaki fark nedir?

Yay tipi bükücüde açı tamamen kullanıcının elindedir, ucuz ve taşınabilir. Kollu bükücüde boru sabit bir kalıp üzerinde döner ve gövdedeki açı skalası tekrarlanabilir sonuç verir. Aynı açının birden çok kez tutturulması gerekiyorsa kollu bükücü doğrudur.

Dikişli boruda dikiş nereye gelmeli?

Büküm düzleminin yan tarafına gelmelidir. Dikişin bükümün dış yüzüne gelmesi en zayıf noktayı en çok gerilen bölgeye taşır; iç yüze gelmesi ise kırışmayı artırır.

Hidrolik bükme makinesinde nelere dikkat etmeliyim?

Ayakların simetrik yerleştirilmesine, pistonun strok sonunda zorlanmamasına ve borunun serbest ucunun çizeceği yayın boş tutulmasına dikkat edilmelidir. Her kullanım öncesi hidrolik yağ seviyesi ve tahliye vanasının tam kapandığı kontrol edilir.